İLK YARDIM PRENSİPLERİ

Sağlık profesyoneline öğretilen ilk prensip ‘’önce zarar verme’’dir, fakat ister sağlık alanında çalışan birisi olun, isterse sporcu, isterse sedanter bir vatandaş olarak öğrenilmesi gereken ilk konunun ilk yardım olduğu görüşünde olarak herkesin ilk yardım eğitimi alması gerekliliğini belirtelim. İster spor salonunuzda isterse günlük hayatımızın içinde hepimizin başına çeşitli olaylar gelebilir ve gerektiğinde yapılacak etkili bir ilk yardımla hasta veya yaralının hayatı kurtarılabilir. Öncelik her zaman sağlık profesyonelinde olmalı fakat böyle bir imkanın olmadığı durumlarda, bu basit prensipler birinin hayatını kurtarmamızı sağlayabilir.

İlk yardımın temel uygulamaları  koruma, bildirme, kurtarma olarak ifade edilir.

Koruma: En önemli işlem olarak olay yerinde olabilecek tehlikeleri belirleyerek güvenli bir çevre oluşturmayı ifade eder.

Bildirme: En hızlı, doğru ve sakin şekilde soruları açık ve net cevaplayarak 112 merkezine haber verilmelidir.

Kurtarma: Olay yerinde hasta/yaralılara hızlı ancak sakin ve bilinçli bir şekilde müdahale yapılmasını içerir.

Kurtarma

112 aranır,temel yaşam desteği sağlanır (ABC), koma pozisyonu verilir,2-3 dk arayla yaşam belirtileri kontrol edilir.

ilk yardım

Temel Yaşam Desteği (ABC)

Temel yaşam desteği: Hayat kurtarmak amacı ile solunumu ve/veya kalbi durmuş kişide yapay solunum ile akciğerlere oksijen gitmesini, dış kalp masajıyla kalpten kan pompalanmasını sağlamak için yapılan ilaçsız müdahaledir.

Solunum durması: Solunum hareketinin durması nedeniyle vücudun yaşamak için ihtiyacı olan oksijenden yoksun kalmasıdır. Hemen yapay solunum başlanmazsa kalp durması olur.

Kalp durması: Bilinci kapalı kişide kalbin pompalama yapmamasıdır.Bilinci kapalı kişide, büyük atardamarlardan nabız alınamamasıdır.Kalp durmasına 5-6 dakika içinde müdahale edilmez ise oksijenlenmesi bozulacağı için beyin hasarı  oluşur.

 1) A (Airway): Hava yolunun açılması (baş-çene pozisyonu)

2) B (Breathing): Solunumun sağlanması (bak-dinle–hisset)

3) C (Circulation): Dolaşımın sağlanması (kalp basısı uygulanması)

Olay anında temel yaşam desteği (ABC) nasıl uygulanmalı ?

1- Kendinin ve hasta/yaralının güvenliğinden emin ol.

2- Hasta/yaralının omuzlarına hafifçe dokun, “İyi misiniz ?“ diye sorarak bilinci kontrol et.

3- Bilinç yok ise; tıbbi yardım iste (112). Yaşam bulgularını değerlendir.

4- Baş–boyun ekseni korunarak sert bir zemin üzerine yatır. Tehlike söz konusu ise ayaklarından tutularak düz pozisyonda sürükleme yöntemi ile taşınarak  daha güvenli bir yere al. Baş-boyun-gövde ekseni bozulmamalıdır (omurga yaralanmalarından şüphe edilerek).

5- Yanına diz çök.

6- Sıkan giysilerini gevşet (kravat, kemer) ve yakasını aç.(Havanın akciğere ulaşabilmesi için solunum yolunun açık olması ve açık tutulması gerekir.)

7- Ağız içini kontrol edilerek hava yolu tıkanıklığına neden olan cisim varsa çıkarmak için kör dalış olarak tabir edilen uygulama yapılır; temiz bir bez ile sarılan işaret parmağı çengel yapılarak H/Y ağzının içi kontrol edilerek temizlenir. (Kusmuk, yabancı cisim , takma diş gibi maddeler solunum yolunu tıkayabilir. (Özellikle bilinç kaybı olanlarda dil kökü geriye kaçarak solunum yolunu tıkar.)

8- Hava yolunu açmak için hasta/yaralıya baş-çene pozisyonu verilir. Bir el hasta/yaralının alnına diğer elinin parmak uçları çene altına yerleştir. 90 derece yere dik  olacak şekilde baş  geriye doğru itilir.

9- Hasta/yaralının solunumunu bak-dinle-hisset yöntemi ile 5 sn süre ile kontrol et. Eğilerek yüzünü hasta/yaralının ağzına yaklaştır. Göğüs kafesinin solunum hareketlerine gözle bak, solunum sesini kulakla dinle, yanağında h/y’ nın soluğunu hisset, el ile göğüs kafesi hareketini hissetmeye çalış. Kişinin bir dakika içindeki nefes alma verme sayısı solunum sıklığıdır. Normali dakikada 12-20’dir.

10- Soluk alıp vermiyorsa, alnının üzerine konulan elin baş ve işaret  parmakları kullanarak  hasta/y’ nın burnu kapatılır.

11- İlk yardımcı ağzını; başı geriye doğru eğilmiş pozisyondaki h/y’nın ağzını kavrayıp, kenarlarından hava kaçmayacak şekilde, kendi  ağzının içine alacak şekilde yerleştir.

12- İlk yardımcı normal bir nefes alır.

13- Kendi ciğerlerine doldurduğu havayı en az 1 sn. süreyle, göğüs kafesini yukarı kaldıracak kadar yavaşça üfleyerek hastaya verir. Hasta/yaralının göğsü yükselinceye kadar, her biri bir sn. üzerinde 2 kurtarıcı nefes verilir,  bu İşlem 2 kez yapılır. Üfleme bitince hemen bak-dinle-hisset pozisyonu ile verilen havanın dışarı çıkması gözlenir. İlk yardımcı kendini korumak için yapay solunum sırasında ince tülbent, gazlı bez ya da giysi parçası vb. malzeme kullanmalıdır.

14- Solunum hareketi ve öksürük yoksa dolaşım olmadığına karar verilir.

15– Kalp basısı uygulamak için göğüs kemiğini ortalayarak (göğüs kemiğinin üst ve alt ucunun ortası) göğüsün merkezi bulunur.

16- Bir elin topuğu (tenar bölgesi) göğüs merkezine yerleştirilir.

17- Diğer el bu elin üzerine konulur.

18- Her iki elin parmaklarını birbirine geçirilir.

19- Parmaklar göğüs kafesine temas etmemelidir, parmak uçları kaburgalara değerse güç dağılır, kaburgaların kırılmasına ve altındaki organların tahribine neden olabilir.

20- Eller sabit, dirsekleri bükmeden,  göğüs kemiği üzerine, vücuda dik olacak şekilde tutulmalıdır.

21- Vücut ağırlığı ile göğüs kemiği ve kaburgalar 4-5 cm. aşağı inecek şekilde (göğüs yüksekliğinin 1/3’ü), ritmik sıkıştırma gevşetmelerle bası uygulanmalıdır.

22- Ritim dakikada 100 bası olacak şekilde uygulanır.

23- 30 kalp masajından sonra 2 suni solunum yaptırılır ( 30/2 ).

24- Temel yaşam desteği h/y’nın yaşam refleksleri gelene, veya tıbbi yardım ulaşana kadar kesintisiz devam edilir.

Bilinci kapalı  fakat solunum varsa yaralıya koma pozisyonu verilir ve diğer h/y’lar incelenir.

Bilinci kapalı  fakat solunum yoksa hemen TEMEL YAŞAM DESTEĞİ  sağlanır.

Koma:

Yutkunma, öksürük vb. reflekslerin ve dıştan gelen uyarılara karşı tepkilerin  azalması ya da yok olması ile ortaya çıkan uzun süreli bilinç kaybıdır.

Koma pozisyonu

 

koma pozisyonu

 

Kan Basıncı

Kalbin kasılma (büyük TA) ve gevşeme (küçük TA) anında damar duvarına yaptığı basınçtır. Kalbin kanı pompalama gücünü gösterir.

Normal kan basıncı:

Büyük tansiyon için 100-140 mm/Hg, küçük tansiyon için 50-90 mm/Hg’dır.

Nabız

Kanın atardamara yaptığı basınçtır. Dinlenme halinde yetişkin bir insanın nabzı;

60 – 100 kez /dk’ dır. Çocuk nabzı ; 80-110 kez /dk’ dır.

Vücuttaki nabız noktaları: Şah damarı, adem elmasının her iki yanındadır.

Kol damarı: Kolun iç yüzü, dirseğin üstündedir. Ön kol damarı: Bileğin iç yüzü, baş parmağın üst hizasındadır.

Bacak damarı: Ayak sırtının ortasındadır.

Kırıklarda İlk Yardım

Yaşamı tehdit eden yaralanmalara öncelik verilmelidir.Yaralı gereksiz yere hareket ettirilmez. Kırık bölgenin hareketi doku harabiyetini arttırır. Kırık bölge karton, tahta gibi sert nesne ile tespit edilmelidir. Kırık bölgede düzenli olarak nabız kontrol edilmelidir. Yaralı bölge tespit yapılırken sabit tutulmalı, yara varsa üzeri temiz bir bezle kapatılmalı yaralı bölge nasıl bulunduysa öyle tespit edilmelidir.

Atel: Kırık kemiklerin ve çıkık eklemlerin sabit hale getirilmesidir. Sert düzgün malzemeler (karton, tahta gibi) ile sargı amaçlı malzemeler (üçgen bez, kravat, men dil gibi) kullanılır. Kırık kemiğin alt ve üst uçları içine alacak şekilde yapılır.

Burkulmalarda İlk Yardım

Burkulan eklem dolaşımı engellemeyecek şekilde elastik bandajla tespit edilir. Ödemi önlemek için burkulan bacak kalp seviyesinden yukarı kaldırılır. Ağrıyı ve kanamayı azaltmak için soğuk uygulama yapılır. Gereksiz yere hareket ettirilmez.

Kan Şekeri Düşüklüğünde İlk Yardım

Şeker hastalığına bağlı, uzun süren egzersizler sonrası ,uzun süre aç kalma sonrası, mide-bağırsak ameliyatı geçirmiş insanlarda yemek sonrası oluşabilir.

Ani kan şekeri düşme;

Terleme, hızlı nabız, titreme, yorgunluk, bulantı, ani acıkma hissi oluşur.

Yavaş yavaş ve uzun sürede düşerse;

Baş ağrısı, konuşma güçlüğü, görme bozukluğu, uyuşukluk, kafa karışıklığı, şuur kaybı oluşur.

Hastanın ABC ’si değerlendirilir. Bilinci yerindeyse; kusmuyor ise şekerli su verilir. Belirtiler 15 – 20 dakikada geçmiyorsa sağlık kuruluşuna gitmesi için yardım çağrılır. Bilinci kapalı ise koma pozisyonu verilerek yardım çağrılır. Kan şekeri düşük ya da yüksek olsa da 2 kesme şekerinin alınması hayat kurtarıcı olabilir. Belirtiler fazla şekerden meydana gelmiş ise fazla şekerin bir zararı olmayacağı bilinmelidir.

Sıcak Çarpmasında İlk Yardım

Hasta serin ve havadar bir yere alınır, giysiler çıkarılır, sırt üstü yatırılır, bacaklar yükseltilir, bilinci açıksa sıvı kaybını gidermek için karışımlı sıvı verilir, ıslak giysiler varsa çıkartılarak kuru giysiler giydirilir, ılık su ile duş alması önerilir. Sıvı desteğini takviye etmek için maden suyu vb. içecekler verilir.

Burun Kanamasında İlk Yardım

Başı hafifçe öne eğilir, burun kanatları 5 dk süreyle sıkılır.

Dış Kanamalarda İlk Yardım

Yara üzerine temiz bir bezle direk baskı yapılır, kanama durmazsa ikinci bir bez konarak basınç artırılır, gerekiyorsa yara üzerindeki bezler kaldırılmadan bandaj ile sarılarak basınç yapılır. Kontrol altına alınamayan kanamalarda kanayan bölgeye en yakın basınç noktasına bası uygulanır, kanama kol veya bacaklarda ise ve kırık şüphesi yoksa, kanama bölgesini kalp hizasından yukarıya yükseltilir, şok pozisyonu verilir, sık sık yaşam belirtileri kontrol edilir (2-3 dk. arayla).

İç Kanamalarda İlk Yardım

Yaralının bilinci ve ABC’ si değerlendirilir, üzeri örtülerek ayakları 30 cm. kaldırılır, asla ağızdan yiyecek içecek verilmez. Kapalı kırık varsa, kan damarlarının yaralanmasını önlemek ve bir iç kanamaya sebep olmamak için yaralının hareketsiz kalması sağlanır. Şok pozisyonunda, yaşamsal değişimleri izlenir.112 aranarak tıbbi yardım istenir.

Solunum Yolu Tıkanıklığı

Solunum yolunun nefesle alınan havanın geçmesine engel olacak şekilde tıkanmasıdır.

Kısmi tıkanma

Az da olsa, bir miktar hava geçişinin olduğu tıkanmadır. Belirtileri ise;

öksürük, nefes alabilir, soru sorunca konuşabilir. İlk yardım için öksürmeye teşvik edilir, dokunulmaz, asla sırtına vurulmaz.

Tam tıkanma

Hava girişinin tamamen engellendiği tıkanmadır. Belirtileri nefes alamaz !

Acı çeker, ellerini boynuna götürür! Konuşamaz ! Rengi morarmıştır.

İlk yardım için “Heimlich Manevrası” yapılır.

Heimlich Manevrası

Hasta ayakta ya da oturur pozisyonda olabilir, arkadan sarılarak gövdesi kavranır, bir el yumruk yapılarak, baş parmak çıkıntısı midenin üst kısmına, göğüs kemiği altına gelecek şekilde yerleştirilir. diğer el ile yumruk yapılan el kavranır, kuvvetle arkaya ve yukarı doğru bastırılır. bu hareket 5-7 kez yabancı nesne çıkıncaya kadar tekrarlanılır. Tıbbi yardım istenir(112).

 

heimlich manevrası

Fizyoterapist Fatih Sayın